Ένας χυμός που διαφημίζεται ως «100% φυσικός», μια μπάρα με «μόνο φυσικά συστατικά» ή ένα γλυκό που παρασκευάζεται αποκλειστικά με μέλι αντί για ζάχαρη δημιουργούν σχεδόν αυτόματα την εντύπωση μιας πιο υγιεινής επιλογής. Η λέξη «φυσικό» έχει αποκτήσει τόσο θετική σημασία στη διατροφή, ώστε πολλές φορές αρκεί η παρουσία της σε μια συσκευασία για να θεωρήσουμε ότι το προϊόν είναι καλύτερο.
Η σύνδεση αυτή μοιάζει λογική. Έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε τα φυσικά τρόφιμα ως πιο αγνά και τα επεξεργασμένα ως λιγότερο ωφέλιμα. Στην πραγματικότητα, όμως, η φυσική προέλευση ενός συστατικού δεν μας λέει απαραίτητα πολλά για τη θρεπτική του αξία ή για την επίδρασή του στην υγεία.
Φυσικό δεν σημαίνει απαραίτητα πιο θρεπτικό
Ας σκεφτούμε το μέλι και τη ζάχαρη. Το μέλι είναι ένα φυσικό προϊόν που περιέχει κυρίως σάκχαρα, μαζί με μικρές ποσότητες άλλων ουσιών, όπως πολυφαινόλες και ορισμένα μέταλλα.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η αντικατάσταση της ζάχαρης με μέλι μετατρέπει αυτομάτως ένα γλυκό σε πιο υγιεινή επιλογή. Και τα δύο συμβάλλουν στην πρόσληψη ελεύθερων σακχάρων, ενώ η θερμιδική τους αξία παραμένει σημαντική.
Αντίστοιχα, ένα σπιτικό κέικ που παρασκευάζεται με μέλι, χουρμάδες ή σιρόπι αγαύης μπορεί να περιέχει αρκετά σάκχαρα και θερμίδες, ακόμη κι αν δεν έχει προστεθεί λευκή ζάχαρη.
Η φυσική προέλευση ενός γλυκαντικού μπορεί να αποτελεί χαρακτηριστικό του προϊόντος, αλλά δεν αρκεί για να αξιολογήσουμε τη συνολική διατροφική του ποιότητα.
Η επεξεργασία δεν είναι πάντα κάτι αρνητικό
Ένα από τα συχνότερα λάθη που κάνουμε είναι ότι θεωρούμε πως όσο λιγότερο επεξεργασμένο είναι ένα τρόφιμο τόσο καλύτερο είναι απαραίτητα για την υγεία μας.
Ωστόσο, η επεξεργασία περιλαμβάνει πολλές διαφορετικές διαδικασίες, από το απλό πλύσιμο και την κατάψυξη μέχρι τη ζύμωση, το μαγείρεμα και την παστερίωση.
Το γιαούρτι, για παράδειγμα, παράγεται μέσω ζύμωσης του γάλακτος, ενώ τα κατεψυγμένα λαχανικά έχουν υποστεί επεξεργασία που επιτρέπει τη διατήρησή τους για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Παρ' όλα αυτά, μπορούν να αποτελούν εξαιρετικές επιλογές στο πλαίσιο μιας ισορροπημένης διατροφής.
Αντίστοιχα, η παστερίωση του γάλακτος βελτιώνει τη μικροβιολογική του ασφάλεια, χωρίς να αναιρεί τη σημαντική διατροφική του αξία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι μορφές επεξεργασίας είναι ισοδύναμες. Ορισμένα προϊόντα χαρακτηρίζονται από υψηλή περιεκτικότητα σε αλάτι, πρόσθετα σάκχαρα ή κορεσμένα λιπαρά, ενώ η συστηματική υψηλή κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων έχει συσχετιστεί σε πολλές μελέτες με δυσμενείς εκβάσεις για την υγεία.
Εκείνο που έχει σημασία, επομένως, είναι να εξετάζουμε τι είδους επεξεργασία έχει υποστεί ένα τρόφιμο και ποια είναι η τελική του σύνθεση, αντί να θεωρούμε κάθε επεξεργασία αυτομάτως επιβλαβή.
Γιατί μας πείθει τόσο εύκολα η λέξη «φυσικό»;
Η προτίμησή μας προς τα φυσικά προϊόντα δεν βασίζεται αποκλειστικά σε διατροφικά δεδομένα. Επηρεάζεται και από τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ασφάλεια και την ποιότητα των τροφίμων.
Συχνά συνδέουμε το φυσικό με το αγνό, το παραδοσιακό και το λιγότερο βιομηχανοποιημένο. Έτσι, όταν βλέπουμε έναν σχετικό ισχυρισμό στη συσκευασία, μπορεί να αποδώσουμε στο προϊόν περισσότερα θετικά χαρακτηριστικά από όσα πραγματικά γνωρίζουμε.
Για παράδειγμα, μια μπάρα δημητριακών που αναγράφει «μόνο φυσικά συστατικά» μπορεί να μας φαίνεται πιο θρεπτική από μια άλλη, χωρίς να έχουμε συγκρίνει την περιεκτικότητά τους σε φυτικές ίνες, πρωτεΐνη, σάκχαρα ή θερμίδες.
Πρόκειται για μια μορφή του λεγόμενου health halo effect, κατά την οποία ένα θετικό χαρακτηριστικό επηρεάζει τη συνολική μας εντύπωση για ένα τρόφιμο.
Το ενδιαφέρον είναι ότι ο ισχυρισμός μπορεί να είναι απολύτως αληθινός. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται απαραίτητα στην πληροφορία που αναγράφεται, αλλά στα συμπεράσματα που βγάζουμε εμείς από αυτήν.
Μπορεί κάτι φυσικό να μην είναι κατάλληλο για όλους;
Η φυσικότητα δεν αποτελεί ούτε εγγύηση ασφάλειας.
Ορισμένα τρόφιμα περιέχουν από τη φύση τους ουσίες που μπορεί να προκαλέσουν προβλήματα υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Για παράδειγμα, οι ωμές ή ανεπαρκώς μαγειρεμένες κόκκινες φασόλες περιέχουν λεκτίνες που μπορούν να προκαλέσουν γαστρεντερικά συμπτώματα, ενώ το σωστό μαγείρεμα μειώνει σημαντικά αυτόν τον κίνδυνο.
Αντίστοιχα, το μη παστεριωμένο γάλα μπορεί να μεταφέρει παθογόνους μικροοργανισμούς, παρότι αποτελεί ένα απολύτως φυσικό προϊόν.
Ακόμη και τα φυτικά συμπληρώματα, που συχνά προβάλλονται ως φυσικές εναλλακτικές, δεν είναι απαραίτητα ακίνδυνα. Ορισμένα μπορούν να προκαλέσουν ανεπιθύμητες ενέργειες ή να αλληλεπιδράσουν με φάρμακα.
Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η ασφάλεια ενός τροφίμου ή συστατικού εξαρτάται από τις ιδιότητές του, την ποσότητα και τον τρόπο κατανάλωσης, όχι απλώς από την προέλευσή του.
Τι αξίζει τελικά να εξετάζουμε;
Η επιλογή φρέσκων και ελάχιστα επεξεργασμένων τροφίμων αποτελεί μια πολύ καλή βάση για την καθημερινή μας διατροφή. Τα φρούτα, τα λαχανικά, τα όσπρια, οι ξηροί καρποί και τα δημητριακά ολικής άλεσης προσφέρουν σημαντικά θρεπτικά συστατικά και συνδέονται με ένα υγιεινό διατροφικό πρότυπο.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να απορρίπτουμε κάθε προϊόν που έχει υποστεί επεξεργασία ή να θεωρούμε ανώτερη μια επιλογή μόνο και μόνο επειδή χαρακτηρίζεται φυσική.
Περισσότερη αξία έχει να εξετάζουμε τη συνολική σύνθεση του τροφίμου, την ποσότητα που καταναλώνουμε και τη θέση του μέσα στη διατροφή μας.